Historia

Wszystko zaczęło się mroźnej zimy ponad 90 lat temu, kiedy to dowództwo pruskiej armii zadecydowało o budowie wojskowej kolei polowej od stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Rogowie ku linii frontu…

pociag_lyd1

1915 – 1918

Podczas pierwszej wojny światowej, w grudniu 1914 r., w wyniku odrzucenia wojsk rosyjskich przez Ofensywę Brzezińską gen. Litzmanna, front niemiecko – rosyjski ustabilizował się na ponad pół roku wzdłuż rzek Bzury, Rawki i Pilicy. Aby usprawnić zaopatrzenie swoich wojsk, wraz z nadejściem odwilży, 28 lutego 1915 r., 22 REBK (Reserve Eisenbahn Kompanie) i trzy inne kompanie rozpoczęły budowę kolei polowej o szerokości toru 600 mm od stacji kolei normalnotorowej w Rogowie w kierunku wschodnim, ku linii frontu.

Do 22 marca 1915 r. wybudowano liczącą 48 km linię do Białej Rawskiej prowadzącą przez miasteczko Rawa Mazowiecka. Jednocześnie rozpoczęto budowę odgałęzienia z Rawy w stronę Nowego Miasta nad Pilicą. Zaplecze kolei znajdowało się na stacji stycznej z koleją normalnotorową w Rogowie. Wybudowano tutaj dużą, drewnianą parowozownię z 10 stanowiskami.

Parowozownia Rogów - 1915 r.

Parowozownia Rogów - 1915 r.

Eksploatowany tabor trakcyjny był typowy dla niemieckich kolei polowych. Były tu trzyosiowe parowozy podwójne, tzw. „Zwillingi” (niem.: bliźniak) i 4-osiowe parowozy określane typem HF (Brigadelokomotiven für Heeresfeldbahn). Te ostatnie pracowały z dużymi, 4-osiowymi tendrami, które, podobnie jak parowozy, były produkowane dla kolei wojskowych jako znormalizowany typ „Brigadetender”.

Latem 1915 r., w wyniku ofensywy niemieckiej, linia frontu przesunęła się na wschód poza Warszawę. W efekcie kolej straciła pierwotne znaczenie militarne, zaczęto natomiast wykorzystywać ją do wywozu płodów rolnych oraz drewna z okolicznych lasów. Wraz z przesunięciem frontu wstrzymano budowę odgałęzienia, które liczyło wówczas 20 km długości i kończyło się w miejscowości Żdżary, a wojska kolejowe zabrały część taboru na inne nowo budowane koleje polowe. W ten sposób linia ta stała się koleją użytku publicznego; już w 1917 r., a więc jeszcze w czasie wojny, wprowadzono planowy ruch pociągów osobowych z Rogowa do Białej Rawskiej.

pociag_lyd1

1919 – 1954

Odrodzenie się państwowości polskiej nie nastąpiło jednego dnia, lecz było procesem trwającym przez cały rok 1918. Zachowane materiały źródłowe pośrednio wskazują, iż w tym czasie administrację nad linią Rogów – Biała Rawska przejęła Kolej Warszawsko-Wiedeńska, a nad odgałęzieniem Rawa – Żdżary Starostwo Powiatowe w Rawie Mazowieckiej. Od 1919 r. eksploatację prowadziła Dyrekcja Kolei Państwowych w Warszawie. Wówczas odgałęzienie do Żdżar miało status bocznicy. W 1921 r. na odgałęzieniu tym nie prowadzono już ruchu, najprawdopodobniej w tym czasie linia ta została zamknięta i wkrótce rozebrana.

Mapa z 1923 roku z widocznym odgałęzieniem w kierunku Żdżar.

Mapa z 1923 roku z widocznym odgałęzieniem w kierunku Żdżar.

Mosty i przepusty wybudowane przez wojska niemieckie w czasie powstawania kolei polowej były wykonane z drewnianych bali, których żywotność była ograniczona. Dlatego też w 1928 r. na km 30,6 (za Rawą Maz.) wzniesiono okazały nitowany stalowy most łukowy o długości 20,4 m. Natomiast w 1935 r. na km 24,0 (przed Boguszycami) wybudowano most stalowy o prostej konstrukcji belkowej z jazdą górą, mierzący 14 m długości.

W latach 20. ruch obsługiwano dwoma obiegami pociągów mieszanych, tj. składów osobowych, do których dołączano wagony towarowe. Typowy wówczas pociąg był prowadzony 4-osiowym parowozem HF i zestawiony z dwóch wagonów osobowych, wagonu bagażowego i przeciętnie 4 wagonów towarowych. Znaczną część przewozów towarowych stanowił węgiel kamienny, a oprócz tego wożono płody rolne (zboże i ziemniaki), nawozy sztuczne, cement i kamień.

hf_pkp

Pruski, wojskowy parowóz HF z pociągiem osobowym - okres międzywojenny.

Kolej Rogowska była budowana przez wojska kolejowe pospiesznie i prowizorycznie, a jej nawierzchnia była ułożona z lekkich szyn na stalowych podkładach, tzw. przęseł patentowych. Standard taki zakładał szybką budowę i krótkotrwałe użytkowanie jako środek transportu na zapleczu frontu i nie był przewidziany do wieloletniej eksploatacji w ruchu publicznym. Jednak w 1949 r., po ponad 30 latach od chwili wybudowania, całość linii wraz z układami stacyjnymi była nadal ułożona z najlżejszych dopuszczalnych dla trakcji parowej szyn typu h70 położonych na stalowych podkładach.

Wynikało to z faktu, iż już na przełomie lat 20. i 30. zakładano przekucie całej kolei na standardowy prześwit toru 750 mm i zaniechano jakichkolwiek inwestycji w nawierzchnię. Jednak kryzys lat 30. i późniejszy wybuch wojny uniemożliwiły realizację tych planów. Można sądzić, że po wieloletniej eksploatacji stan torowiska był katastrofalny, dlatego na początku lat 50. służba drogowa była zmuszona rozpocząć wymianę nawierzchni, stosując cięższe szyny. W Rogowie w 1950 r. wybudowano murowaną parowozownię, której obrys w połowie obejmował dotychczas istniejącą drewnianą parowozownię.

Parowozy Px48 były po przekuciu podstawowymi pojazdami trakcyjnymi na kolejce. Stacja Rawa - lata 50-te XX w.

Parowozy Px48 były po przekuciu podstawowymi pojazdami trakcyjnymi na kolejce.Stacja Rawa - lata 50-te XX w.

W 1954 r. przystąpiono do przekucia, a zważywszy na zakres prac, obejmujący wymianę niemal wszystkich podkładów i szyn, właściwie do budowy nowego torowiska. W ramach przygotowań wzdłuż całej linii rozłożono nowy materiał torowy – szyny, podkłady, haki i inne akcesoria torowe. 23 sierpnia całkowicie zamknięto ruch na kolei i wszyscy pracownicy torowi, wraz z przydzielonymi robotnikami z PRK Warszawa, przystąpili do wymiany torowiska. Dzięki dużemu zaangażowaniu, już po pięciu dniach, 28 sierpnia, do Rawy ruszył pierwszy pociąg po torze 750 mm a następnego dnia do Białej.

W czasie przekuwania pozostali pracownicy kolejki dokonywali załadunku i wysyłki taboru na tor 600 mm, i rozładunku przybyłego taboru na tor 750 mm. Zmiana szerokości toru pozwoliła na wprowadzenie do ruchu nowych, silniejszych lokomotyw i dysponujących większą ładownością wagonów towarowych. W grudniu 1954 r. wprost z fabryki w Chrzanowie przybyły do Rogowa 3 pierwsze parowozy serii Px48.

pociag_lyd1

1955 – 2001

Na Kolei Rogowskiej dominował przewóz ładunków przychodzących z sieci normalnotorowej, które na stacji stycznej w Rogowie przeładowywano następnie do wagonów wąskotorowych. Aby wyeliminować kosztowny i kłopotliwy przeładunek, w 1968 r. rozpoczęto przygotowania do wprowadzenia do ruchu wagonów transporterów, tj. specjalnych niskich platform dostosowanych do przewozu całych wagonów normalnotorowych.

Na stacji stycznej w Rogowie zbudowano specjalną zapadnię służącą do załadunku wagonów normalnotorowych na transportery. W latach 70. przeprowadzono wymianę parku taborowego, zarówno trakcyjnego jak i wagonowego. Począwszy od 1974 r. zaczęły przybywać prosto z fabryki spalinowe lokomotywy produkcji rumuńskiej serii Lxd2. Już rok później było 6 lokomotyw tego typu, wówczas też ostatecznie wycofano trakcję parową.

biala_ostatni

Lata siedemdziesiąte były też okresem największych przewozów towarowych w dziejach Rogowskiej Kolei Dojazdowej. Niestety, stan ten nie trwał długo i już pod koniec dekady zaczęły one szybko spadać.

Na przełomie 2000 i 2001 r. znacznie ograniczono ruch pociągów osobowych i ostatecznie ruch pasażerski zamknięto 9 czerwca 2001 r. Pociągi towarowe kursowały do końca września 2001 roku.

pociag_lyd1

2001 – obecnie

W grudniu 2001 r. Powiat Rawski wraz z Fundacją Polskich Kolei Wąskotorowych wystąpił do PKP z wnioskiem o przejęcie zamkniętej kolei. Oficjalne przekazanie Kolei Rogowskiej Powiatowi nastąpiło po blisko roku, w październiku 2002 r. Od tego czasu Fundacja sprawuje opiekę nad koleją i gromadzi na stacji w Rogowie zabytkowy tabor kolejowy sprowadzany z różnych likwidowanych kolei w Polsce. Już dziś, obok Muzeum Kolejnictwa w Sochaczewie, jest to najliczniejsza kolekcja w Polsce.

Stacja Rogów Towarowy Wąsk. szczyci się dziś jedną z najciekawszych kolekcji taboru wąskotorowego w Europie.

Stacja Rogów Towarowy Wąsk. szczyci się dziś jedną z najciekawszych kolekcji taboru wąskotorowego w Europie.

Do końca 2004 r. Fundacja sprowadziła kilkadziesiąt jednostek taboru, w tym 2 parowozy,  5 lokomotyw spalinowych, 2 wagony motorowe i 5 osobowych. Większość egzemplarzy to unikaty uratowane wręcz „spod palnika”. Stopniowo jest prowadzona ich pracochłonna renowacja a większość prac na kolejce wykonują wolontariusze – ludzie którzy poświęcając kolejce wolny czas realizują swoją pasję.

Dziś kolejka jest pierwszą i jedyną w województwie łódzkim koleją muzealną. Pasjonaci dokładają wszelkich starań by wszystkie wagony i lokomotywy jeździły w historycznym malowaniu, a obsługa pociągu w odpowiednim umundurowaniu. Ta dbałość o szczegóły sprawia że podróżując kolejką można poczuć się jak nasi dziadkowie zapewne nierzadko korzystający z tego typu środków transportu przed wielu wielu laty…

pociag_lyd1

Pełny opis historii Kolei Wąskotorowej Rogów – Rawa – Biała
ukazał się drukiem w miesięczniku Świat Kolei w numerach 5 i 6 z 2004 r.